Tu Labedz. Pisze sie.

Do Konii dotarlismy wraz ze wschodem slonca. Kierowca polciezarowki, ktora jechalismy zafundowal nam piekny wiraz na poboczu i oto w tumanach kurzu ukazalo nam sie miasto Mevlany.

Konya polozona jest na srodku rozleglego, plaskiego jak stol  stepu anatolijskiego. W oddali pietrza sie  gory Taurus oddzielajace  Wyzyne Anatolijska od Wybrzeza Srodziemnomorskiego.  Klimat jest niezwykle surowy – upalne lata, mrozne i surowe zimy. Kiedy my docieramy do miasta mroz barwi nam koncowki palcow na fioletowo, policzki na mocno czerwony,  oddech zabiera spektakl kolorow na dachach starego miasta: zloto tu, dostojnie, pieknie.. i spokojnie.

To miejsce do ktorego podazaja pielgrzymi z calego swiata. Przyciaga ich nie tylko pukiel wlosow proroka Mahometa ale przede wszystkim niezwykla postac Mevlany, ktorego grob znajduje sie w Mevlevi Tekkesi – XIII-wiecznym zespole klasztornym derwiszów tańczących. Przed dostojnym miejscem obiecalam trzy razy poklonic sie sercem w intencji milosci Ahmeda do Penar. Poklonic sie..sercem? No tak! “Zegnaj rozumie, zegnaj” – odrzucenie racjonalnego myslenia podczas ceremoni zjednoczenia sie z Bogiem jest jednym z elementarnych zalozen.

Mevlana tu, Mevlana tam, koszulke z Rumim? A moze dywan? Welcome turists! Please come, eat Mevlana’s kebeb? Kebeb no? Maybe Mevlana’s kofte? No, no, no.

Kilka godzin pozniej siedzimy na stadionie koszykowki zaaranzowanym na Centrum Kultury, w ktorym co sobota odbywa sie pokaz tance derwiszy. Jestesmy jedynymi turystami w calym budynku. Pozostali to pielgrzymi i miejscowi, ktorzy przychodza tu co tydzien. Miejsce zajelismy obok tureckiej rodziny, ktora po kilku minutach traktuje nas jak swoich: na kolanach laduje mi jeden z dzieciakow, Edvardas strzela zdjecia babci z wnukami, do otwartch dloni wsypuja nam z plastikowych woreczkow mocno zasolony popcorn. Szacunek derwiszom czy babci dziadkom siedzacym obok? Wystep wirujacych derwiszy ogladamy przezuwajac popcorn.

Seven advice of Mevlana/ Mevlana’nin yedi ogudu

In generosity and helping others – be like a river.

In compassion and grace be like sun.

In concealing other’s fault – be like a night.

In anger and fury – be like dead.

In modesty and humility – be like an earth.

In tolerance – be like a sea.

Either exist as you are or be as you look.

Bardzo dawno temu, a dokladnie 13, jako dziecie niezbyt wciaz swiadome, przystapilam do sakramentu bierzmowania. A wiadomo, ze jesli bierzmowanie, to i imie do wybrania. Przygotowania obejmowaly  wertowanie ksiag z imionami swietych podczas dlugich przerw, dyskusje i dylematy. Dla mnie dylemat ten stanowil o mojej tozsamosci, gdyz patrzac wstecz kolejnych lat 13 dowiadujemy sie ze Katarzyna to jedyne imie, jakie zostalo wpisane w moj akt urodzenia. Powod? Cialo rodzicielskie po moich narodzinach uznalo, ze imie Katarzyna jest na tyle wyraziste i o zgrozo, po prostu na tyle dlugie, ze nie nalezy  mi sie drugie.  Jako ze prawie kazde dziecko w Polsce posiada drugie imie, okupilam cierpieniem moj brak. Zatem moment bierzmowania mial byc wrecz rytualny. Oto teraz: mam naprawic blad rodzicow nadac imie, ktore poniekad ma stanowic o mojej tozsamosci. Po wielu przerwach spedzonych w zaciszu biblioteki szkolnej znalazlam – na imie bedzie mi NINA! Waleczna babka, gdzies tam z tajemniczego Kaukazu ( gdzie to jest nie wie nikt ), co dodatkowo podkresla nietuzinkowosc jej historii. Bingo!

I przyszedl ten moment: Accipe Signaculum doni Spiritui Sanct. W zaciasnych martensach siostry ( bo to przeciez uroczysta chwila), w podnioslej atmosferze, uklekla. Przyszedl biskup i do niej i zapytal siostre o imie, ta powiedziala : Nina, a on po chwili odpowiedzial glosem skrzekliwym, nieprzyjemnym dla ucha Katarzyny: Jaaaak? Niiiina? Nie ma takiej swietej! I unioslo sie gniewem serce Katarzyny, jak to nie ma! I spojrzala na biskupa i powiedziala ze przeciez znalazla to imie w spisie swietych. Niezadowolony, niedowierzajcy, imie nadal. W za malych martensach, obcierajacych piety do krwi, Katarzyna gubiac po drodze siostre w tlumie, pobiegla do domu na skrzydlach radosci. Pardon, Katarzyna Nina do domu pobiegla.

I teraz po tylu latach stanelem twarza w twarz z “moja” swieta. W Kakheti Bodbe Monastir , do ktorego zagladnelismy calkowicie przypadkowo. Pomiedzy  muzeum archeologicznym a spelunka z jedzeniem gruzinskim.

Swieta Nina to patronka Gruzji.

Według tradycji prawosławnej święta Nino była krewną patriarchy jerozolimskiego Juwenaliusza. Od dzieciństwa głęboko pokochała Chrystusa. Gdy jej ojciec odszedł, by żyć na pustyni, a matka została diakonisą, świętą oddano na wychowanie bogobojnej staruszce, która często opowiadała jej o dalekiej Iwerii (Gruzji). Pewnego razu Nina miała widzenie. Objawiła się jej Matka Boza, która błogosławiła jej, by wziąwszy krzyż udała się do Iwerii i głosiła tam naukę Chrystusową. W 319 r. Nino dotarła do Gruzji. Miejscowa ludność była bardzo przejęta jej dobrocią i pobożnością. Ogromne wrażenie wzbudzała też jej moc uzdrawiania ludzi w imię Chrystusa. Tę zdolność wykazała m.in. uleczając królową Gruzji. Także król, który zgubił się na polowaniu, odnalazł drogę po wezwaniu na pomoc Chrystusa. Chrześcijanami zostali cesarzowa Nana oraz cesarz Mirian, który wysłał do cesarza Konstantyna posłów, prosząc go o przysłanie do Gruzji kapłanów. W 324 r. chrześcijaństwo ostatecznie stało się tam religią państwową.

W ikonografii Kościołów wschodnich przedstawiana jest jako szczupła, jasnowłosa kobieta, ubrana w jasne (najczęściej białe) szaty. Na głowie ma chustkę. W prawej dłoni trzyma krzyż, który na niektórych wyobrażeniach jest dość duży, a w lewej zwinięty lub rozwinięty zwój pisma.

Poklonilam sie mojej swietej. Tak, wierze w cuda. Ja, Katarzyna Nina. A Gruzja moim drugim domem.

[View with PicLens]

Adhan (arab. أذان adhan) – wezwanie wyznawców islamu do modlitwy (salat), która należy do obowiązków każdego muzułmanina. Adhan został przyjęty przez twórcę i proroka Mahometa ok. roku 624. Wygłaszany jest z minaretu przez muezina, który pięć razy w ciągu dnia wzywa do modlitwy. Wypowiadanie i deklamacja adhan składa się z 7 formuł:

Allahu akbar

Aszhadu anna la illah illa’llahu

Aszhadu anna Muhammadan rasul Allah

Hajja ‘ala’s-salat

Hajja ‘ala’-l-falah

Allahu akbar

La illaha illa’llah

(tlum. Allah jest wielki. Wyznaje, ze nie ma Boga procz Allah. Wyznaje ze Mahomet jest jego wyslannikiem. Przychodzcie na modlitwe. Przychodzcie ku zbawieniu. Allah jest wielki. Nie ma Boga procz Allaha.

Mieszkamy 20 metrow od meczetu, ktorego minaret wystrzeliwuje w niebo na wysokosci naszych okien.  Adhan robi na mnie niesamowite wrazenie za kazdym razem. Szczegolnie o 5.30 rano.

Instrukcja obslugi sluchania nagrania:

5:30 wyjsc na see-sea balkon. Zwrocic sie w strone morza. Dostrzec lodki rybackie w oddali. Uslyszec ptaki akompaniujace muezzinowi. Wziac gleboki oddech. Poddac sie fali niesamowitego szczescia, ze sie zyje.

azan

Alliego i jego gang poznalam w studenckiej stolowce. Alli – bardzo charakterystyczny ze wzgledu na nietypowa fryzure oraz ekstrawagancki ubior, od razu zwraca na siebie uwage. Co wiecej – wokol Alliego zawsze kreci sie tlumek wielbicieli, rekrutujacy sie z tak samo wygladajacych Rize’ nskich studentow.

<Hi, how are you?> uslyszalam pewengo dnia jedzac doner na stolowce.  < I m fine> rzucialam, odwracajac sie w strone potencjalnego rozmowcy – a tam – pusto, bo Ali ma z metr piedziesiat w swoich adidasach na platformie. Opuscilam wzrok troche nizej niz standard i oczom moim ukazal sie chlopiec w welnianej czapie, satynowej koszuli, marmurkowych dzinsach, adidasach na platformie, calosc uwienczona szalikiem tutejszej druzyny futbolowej. <Can I join you?> Alli siada, za nim lokuje sie jego swita. <How old are you?> Alli wali, jak dla mnie z grubej rury. Po tym jak odpowiadam, ze 25,  nastepuje  cisza, Alli mierzy mnie wzrokiem i po chwili odpowiada: <You are old but I like you> I tak oto rozpoczela sie nasza przyjazn.

Ostatnio Alli zniknal mi z pola widzenia na bardzo dlugi czas, co robil? Nie mam pojecia, wspominal o didzejowaniu w Stambule, kiedy indziej o kursie na aptekarza.  Az nadszedl moment kolejnego niespodziewanego spotkania, oczywiscie w kantynie. <Hi Kasjia, masz czas?> I tak zostalam Shakira. Ali i jego gang porwal mnie na lekcje angielskiego, na ktorej mieli zaprezentowac przedstawienie, w ktorym wykorzystaja wczesniej nauczonych sentencji. W drodze do klasy wytlumaczyli mi koncept przedstawienia: Ali(angielski na poziomie komunikatywnym), to Ricardo – znany futboler, ja – Shakira, jego darling, Momet i Okan – fani Ricardo (rola chlopakow ograniczona byla do wykrzykiwania imienia Ricardo, coz, ich angielski ubogi jest), Mustafa – fotograf, ochroniarz ( ani slowa po angielsku), Sewet – dziennikarz( czyta z kartki). W jednym zdaniu – Ricardo udziela krotkiego wywiadu na lotnisku, po czym Shakira (ja – czyli ta co potrafi mowic po angielsku) opowiada o fascynacji futbolem, swoim darling i czyms tam jeszcze, mam sobie wymyslic, bo to przeciez egzamin, a chlopaki z angielskim na bakier. I poszlo! wchodzimy do klasy, bawilam sie przednio, w szczegolnosci dlatego ze nasze show zamienilo sie w tanczenie horona pod tablica i ogolnym rozgardiaszem. Bylo wspaniale do momentu, gdy Mustafa nie chwycil za gitare i spiewajac sentymentalna turecka piesn ( jak sie pozniej dowiedzialam ku czci ofiar wojny) uronil pierwsza lze, druga, trzecia, ktora zamienila sie w dramatyczne lkanie. Tego bylo juz za duzo dla prowadzacej zajecia, wyrzucila nas za drzwi, wykrzykujac, ze jesli Mustafa chce znowu szlochac, to niech robi to po zajeciach.

<But why, why, why> Mustafe rozdziera ten wewnetrzny smutek? Na moje pytania chlopcy wymownie milkna, zamyslaja sie, odwracaja glowe, by ukryc lzy. Tylko Alli ma odwage mi odpowiedziec: < It is LOVE> Okazuje sie, ze Mustafa kocha jedna z dziewczyn z grupy, ale coz ona, nieswiadoma uczucia Mustafy, pokochala innego. Trzy dni temu Mustafa dowiedzial sie, ze jego potajemnie-pokochana kocha innego. Ach! tragedia! Mustafa od trzech dni zanosi sie placzem w miejscach publicznych i wyspiewuje sentymentalne piosenki przy akompaniamencie swojej niedostrojonej gitary.

Gdyby tylko to dziewcze wiedzialo, jak Mustafa cierpi! Gdyby tylko wiedziala dlaczego! Problem w tym, ze ona nie wie! Alli tlumaczy mi, ze to secret love i wszystkie tureckie chlopaki tak kochaja. Po powrocie do klasy, Alli zwierza mi sie, ze on tez ma swoje secret love, ale jego darling ma chlopaka. Dla niego to nie problem, bo on poczeka az darling i chlopak sie rozejda i wtedy on wkroczy do akcji.  <Ale Alli, co jesli sie nie rozejda?> <Bede cierpial>

I tak oto przyjazn z Allim pomogla mi zrozumiec mechanizm milosci w Turcji.

P.S. Znajomy Niemiec mieszkajacy w Ankarze z Turkami opowiedzial mi o dziwnej tendencji wsrod jego wspollokatorow. Otoz chlopcy (24-26 lat), gdy tak pokochaja sekretnie ( oczywiscie bez wzajemnosci, czesto nawet bez bezposredniegopoznania obiektu westchnien) swoje cierpienie koja gra na instrumentach. Jeden z nich zakupil skrzypce, drugi – klarnet. Wydawalo mi sie to smieszne, dopoki nie zobaczylam szlochajacego Mustafy z gitara.Taka  secret Love, no, to naprawde potrafi byc  okrutna.

P.S2. Mustafa ma 23 lata i wasy.

Moje kochanie – sevgilim
Miłość – sevmek
Lubię cię, podobasz mi się – senden hoşlanyorum
Chcę ciebie – seni istiyorum
Chcę cię pocałować – seni öpmek istiyorum
Mój kwiatku – çiçegim
Chcę cię przytulić – sarlmak istiyorum
Jestes bardzo piekna/y – cok guzelsin
yaksin = jesteś przystojny
sen benm dunyamsn = jestes moim światem
sen benim herseyimsin – jesteś dla mnie wszystkim
btanem – moja jedyna/ mój jedyny
canm – moja duszyczko
sana dokunmakyorum = chcę cię dotknąć
harikasin – jesteś wspaniała/y
cok tatlisin = cok sekersin – jesteś bardzo słodka/i
cok guzel gorunuyorsun – bardzo pieknie wygladasz
seninle olmak istiyorum – chcę być blisko ciebie
sen benim meleimsim – jesteś moim aniołem
sen hep sevecegim – zawsze będę cie kochać
keske yaninda olsam = gdybym tylko był/a blisko ciebie

Dzis nad morzem. Co moze morze po sztormie? Morze moze:

wybuchac, spadac, rozbijac sie, pienic, kotlowac, zwalac sie, przetaczac, uderzac, rozpryskiwac sie, mienic, hulac, eksplodowac, zalewac, pekac, rozrywac sie

grzmiec, szumiec, wyc,tluc, huczec, ryczec, buczec, itd., itd.

Mo(r)ze to dzikie zwierze.

Najpierw: dziewczyny

Wiekszosc spotkanych na ulicy zaslania wlosy pod starannie dopieta szpilkami chusta, nosi dlugie plaszcze maskujace kobiece ksztalty i spodnice do kostek. Niektore z nich odrzucily chusty w kat i pokazuja swiatu przepiekne, przewaznie bardzo zadbane wlosy. Dekolt nie wchodzi w rachube, nawet w opcji bez nakrycia glowy obowiazauje regula zapiecia na ostatni guzik, zaraz pod broda. To powoduje, ze dziewczyna poruszaja sie w sposob sztywny i skrepowany. Czyli mamy dwie grupy: dziewczyny wychowane w duchu tradycyjnego Islamu oraz dziewczyny bardziej nowoczesne ( przewaznie studentki z innych regionow Turcji) . Jest jeszcze ONA – cudownie rozkolysana, rozdekoltowana, z wielkimi biodrami prakochanki, w przykrotkich bluzeczkach, z bewstydnie wystajacym stanikiem. Kiedy tak idzie przez miasto wzbudza fale gwaltownych emocji zarowno wsrod kobiet,  mezczyzn i jak i dzieci i staruszkow zazwyczaj zastyglych gdzies na plastikowych taboretach. Kim jest ONA, ktora nie przywiazuje uwagi do tego, jak wielkie kontrowersje wzbudza w tak niekontrowersyjnym Rize. To Olga – rosyjska prostytutka, do ktorej przychodza mezczyzni zmeczeni krzykiem swoich zon, by upolowac chwile zakazanej rozkoszy. (more…)

- But what the fuck you are doing here?

To zazwyczaj pierwsze pytanie, ktore wymyka sie ogolnym konwenasom przy poznawaniu sie i przelamuje wszelkie bariery miedzy nami, rozmowcami. Rozumiemy sie i bez wyjasnienia: Rize sucks, Rize to zadupie swiata, przystanek przed Georgia, ale tylko jesli jedziesz rowerem lub przemierzasz swiat na piechote. Nikt sie tu nie zatrzymuje, nie ma turystow, niewiele osob mowi po angielsku, i tylko my i uwiezieni w alma rize universitesi mater niewielka iloscia punktow studenci z wszystkich zakatkow Turcji. I bardzo mi sie to podoba.

I tak,  zeby nie szerzyc jedynie prywaty moich odczuc, uczuc, przemyslen i uwag – troche faktow o Rize. Voila!

Gdzie? <nerede?>

Turcja, polnocna Anatolia, od zachodu: Trabzon, Erzurum na poludniu, na wschodzie Artvin i Morze Czarne na polnocy. Zielono tu ( ktos naliczyl sie okolo 400 odcieni zieleni), chmurnie ( ze wzgledu na polozenie jest to obszar z najwieksza iloscia opadow w skali rocznej), w tle szumi morze, gorskie strumienie i bulgucza thermy. Zycie tutaj plynie pod dyktando przyrody. Wieksza czesc “zielonego” w Rize i okolicach to plantacje herbaty, wcale nie zielonej, a czarnej – typowo tureckiej.

Herbata <cay>

Historia wcale nie stara, bo siega konca I Wojny Swiatowej, ktora odcisnela niemale pietno kryzysu na gospodarce Turcji. Aby zapobiec jego poglebieniu -  madre glowy z tureckiego parlamentu obmyslily plan zapoczatkowania upraw herbaty i cytrysow na terenach Morza Czarnego, szczegolnie dotknietego kryzysem. Proklamacja dokumentu “The aplication of citrus and tea production in Rize and Borcka” datowana na 1924 rok, ale ze wzgledu na liczne akcje sabotazowe akcja znacznie sie opoznila i tak naprawde ruszyla pelna para dopiero w latach 4o stych. Dzis 60% plantacji herbaty w calej Turcji miesci sie w granicach Rize.

Historia < tarih >

Co do historii tego miejsca, jest ona niekompletna. Wedlug legendy wlasnie na tym obszarze rzadzily dumne Amazonki, co wydaje sie absurdalne patrzac na ulice miasta, opanowane przez mezczyzn < kobiety rzadza w krolestwie gospodarstwa domowego, czy dumnie? Nie bylabym tego taka pewna> W kazdym badz razie hegemonia kobiet w miescie stoi dzis pod wielkim znakiem zapytania.

Pierwsze slady osadnictwa datowane sa na drugie tysiaclecie przed nasza era. Ze wzgledu na rozwoj zeglugi, ziemia ta szyblo stala sie atrakcyjna dla wladcow sasiadujacych terenow. Najpierw Kimerzy, Persowie, pozniej do X w.n.e. Rzymianie. Dodatkowym plusem Rize bylo to, ze lezalo ono na trasie laczacej Morze Czarne i Iran, co stalo sie powodem sporow pomiedzy Bizancjum a Soksanisami. W XIII wieku zostalo podbite przez Imperium Pontusa, aby w troche wiecej niz wiek pozniej dostac sie w rece Otomanow. Podczas pierwszej wojny swiatowej miasto trafilo pod radziecka okupacje, z ktorej zostalo wyzwolone w 1918 roku. W roku 1924 przyznano mu prawa miejskie. Dzis ma dwie ulice, kilka 1o pietrowych “skyscaperow”  i uniwerstytet. Co bedzie dalej? Hoho! boje sie pomyslec.

Kuchnia turecka <mutfak Turkiyede>

Nie da sie, po rostu nie ma takiej mozliwosci ( a probowalam), bym nie zaczela od baklavy. Baklava ach baklava! to doskonaly wstep do krolestwa tureckich slodyczy. Mamy taka ulubiona cukiernie, a tam! cos niesamowitego! baklava czekoladowa, w ksztalcie trojkatow, malych rozkow, ba! nawet z posypka lub bez. Baklava to niebo w gebie, ale oczywiscie zgodnie z regula Arystotelesa – nie mozna z nia przesadzic, bo wtedy biada baklavozercy. Grozi przeslodzeniem, nudnosciami i tymczasowa banicja przysmaku z menu, co powoduje nielada straty w docenianiu majstersztyku kuchni lokalnej.

Zatem czym jest Baklava? Po arabsku baklava znaczy “orzech”.  Spotkac sie z nia mozna w kuchni tureckiej, ormianskiej i balkanskiej Niektorym kojarzy sie z goraca arabska noca. Robi się ja z cienkich jak papier płatów ciasta przełożonych mielonymi orzechami włoskimi, czasem pistacjami i polanych miodowym syropem. Ciasto jest gęste od miodu, zbite i słodkie. Ymmm, przerwa. Pedze do cukierni.

Sniadanie <kahvalti>

Tego sniadanie dlugo nie zapomne. Proste, wyrazsite smaki, kilka produktow rozlozonych bezposrednio na gazecie w kabinie rozklekotanej ciezarowki: ser owczy, swieze oliwki, po jednym kraglym czerwonym pomidorze na lebka i chleb lamany przez naszego gospodarza. Na deser soczysty melon. Oto co znaczy turecka goscinnosc – krolewskie sniadanie na tureckim bezdrozu.

Kawa <kahve>  “czarna jak noc, gorąca jak piekło i słodka jak miłość”

Sa takie specjalne miejsca w tym kraju, gdzie gromadza sie ci, ktorych kubki smakowe, a przede wszystkim watroba i serce pozwalaja na r o z k o s z o w a n i e  sie turecka kawa.

Niezwykla mocna, aromatyczna, gesta – nie pozwala o sobie zapomniec, i tak – wracaja ci, ktorzy raz sprobowali.

Picie kawy, to ceremonial, ktorego podstawowa regula  jest brak pospiechu.

<przygotowanie>

Parzy się ja w specjalnych tygielkach<ibrik> , gotując mielone ziarna razem z cukrem. Gdy kawa nabiera odpowiedniej mocy, przelewa się ją do malutkich charakterystycznych filiżanek bez uszka. Podaje się ją na trzy sposoby: sekrali (bardzo słodka), orte (z  minimalną ilością cukru) i sade (gorzka).

Po wypiciu nalezy powrozyc z fusow, bo czemu nie.  Ale uwaga! nie byle kto potrafi odczytac zaszyfrowany w fusach obraz. Ci, ktorzy osiagneli mistrzostwo w tej dziedzinie,  mozesz spotkac w jednym z tych specjalnych miejsc..

Muzyka <muzik>

Jesli ktos w stambulskim klubie tanczy tak, jakby jutro mial sie skonczyc swiat, to na 99 procent jest z okolic Rize.  I rzeczywiscie, moje pierwsze obserwcje dotyczace stylu tanczenia poczynilam u zrodla – w tutejszym disko blysko. Co tam sie dzieje:  szalenstwo!!!! Dziewczyny, juz bez chust na glowach, wygibuja swoje ciala w jakis niewyobrazalny dla mnie  sposob, chlopcy daja upust swojej energii niczym na rave party na Ibizie. To wszystko przy akompaniamencie tuuuuureckiego electro ze wstawkami z Tarkana.

Niesamowite, jak ci, na codzien dumni i niedostepni ludzie, zmieniaja sie podczas tanca! Po kilku numerach z setu dj skiego tworzymy wielkie kolo i niewazne czy z dreadami czy na krotko sciety, erazmus, nie erazmus – tancujemy razem na calego. Tureckie disko opuszczamy w godzinach porannych.

Muzyka tradycyjna <gelenksel muzik>

[View with PicLens]